مروری بر اوضاع صنعت فولاد در ایران

در اشاره به تاریخ استفاده ایران از فولاد و آهن، باید اشاره کرد بين سالxadهاي 1000تا2000 سال پيش از ميلاد مسیح، آهن در ايران به كار گرفته شد و ميتوان از شمال ايران وكشورهاي مهم هم مرز آن در این دوره نام برد. بطوریكه كوره هاي مخصوص ذوب اهن در قره داغ (نزديكي تبريز)، و در كوهxadهاي البرز و كرمان يافت شده است.

در دوره هخامنشي، نيريز در فارس، يكي از مراكز توليد اسلحه اهني بوده است، و پس از ان، از معادن اهن ماسوله مي توان ياد كرد كه تا دوره قاجار فعال بوده است.

تیغه تبر آهنی، لرستان ۳٠٠٠ سال قبل

در آن زمان تا اواخر قرن 17، ایران در زمینه آهن و فولاد سرآمد بوده و صادرکننده تجهیزات به شمار می رفته ولی بعد از قرن 17 و انقلاب صنعتی اروپا، ورق تاریخ به نفع کشورهای اروپایی برگشت.

در زمان ناصرالدین شاه چندین کارگاه آهن ریزی و ریخته گری به وجود آمدند: مانند آهن ریزی داودیه (1264) – قورخانه تهران (1268) – کارخانه راه آهن عبد العظیم (1269)

تلاش براي دستيابي به واحدهاي توليد در ايران تا سال 1342 همچنان ادامه يافت و دولت ايران در اين راه هزينههاي گزافي پرداخت. در سال 1344 شمسی بين دولت ايران و اتحاد جماهير شوروي موافقت نامهاي براي تاسيس يك كارخانه ذوبآهن، احداث يك خط لوله گاز سراسري و همچنين يك كارخانه ماشينسازي تنظيم شد و در ادامه در سال 1351 شركت ملي فولاد ايران تاسيس شد پس از پيروزي انقلاب اسلامي در سال 1358 شركت ملي فولاد ايران تاسیس شد.

شركت ملی فولاد ایران از بدو تاسیس تا سال 1380 به عنوان تنها شركت تخصصی در زمینه مدیریت و هدایت كارخانه های فولاد سازی و اجرای طرح های معدنی و فولادی فعالیت نمود و تقریبا" بدون استثناء تمام كارخانه های بزرگ معدنی و فولاد سازی كشور را اجرا و به بهره برداری رساند. از جمله فولاد مباركه اصفهان بعنوان مهمترین كارخانه تولید ورق در خاور میانه در زمان جنگ با مدیریت این شركت به اجرا و بهره برداری رسید .تعدادی از كارخانه های فولادی، معدنی و جانبی كه توسط شركت ملی فولاد ایران اجرا و راه اندازی شده اند به شرح ذیل می باشند :شركت فولاد مباركه اصفهانشركت فولاد خوزستانشركت فولاد آلیاژیشركت فولاد خراسانشركت فولاد آذربایجانشركت فولاد هرمزگان و...

در سال 1379بموجب ماده شش قانون تمركز امور صنعت ومعدن ، مصوب مجلس شورای اسلامی ، سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) تشكیل شد و شركت ملی فولاد ایران بعد از تشكیل ایمیدرو بعنوان یكی از شركت های اصلی این سازمان ماموریت و اجرای طرح های توسعه و نیز نظارت بر بهره برداری واحدهای فولادی را به عهده گرفت

ذخایر طبیعی ایران

الف) سنگ آهن:

ذخایر جهان شامل ذخایر زمین شناسی 300 میلیارد تن که عمدتا در کشورهای چین ،استرالیا،روسیه،اکراین،برزیل و قزاقستان وجود دارد و همچنین ذخایر قطعی 160 میلیارد تن که در کشورهای شوروی سابق،استرالیا،چین،برزیل،هندوستان وجود دارد.

همانطور که از جدول زیر قابل مشاهده است ذخایر زمین شناسی در ایران 4522 میلیون تن می باشد که در مناطق مرکزی چغارت، چادرملو، سه چاهون، جلال آباد واقع است و ذخایر قطعی 2585 میلیون تن که در ایران مرکزی،گل گهر سیرجان با بیشترین ذخیره،سنگان خراسان و غیره وجود دارد.

ب) زغال سنگ

• ميزان ذخاير زغال سنگ دنيا در سال 2007، 906 ميليارد تن بر آورد شده است. آمريكا با دارا بودن 29درصد از ذخاير زغال سنگ جهان، از اين نظر در جايگاه اول قرار دارد.
• د 16/0 درصد ذخایر شناخته زغالسنگ دنیا درایران واقع شده است که بدليل عدم انجام اكتشافات گسترده و منظم، ميزان ذخاير زغال سنگ با نوسانات زياد گزارش شده است.
• ذخاير زغال سنگ ايران بيشتر در نواحي كرمان، طبس، البرز، آذربايجان شرقي، اصفهان و كاشان قرار دارد.

ج) گاز طبیعی

• ميدان گازي پارس جنوبي، بزرگترين ميدان گازي جهان به وسعت 9700 كيلومتر مربع است كه كشورهای ايران و قطر هر دو در اين ميدان شريك هستند.
• ذخيره گاز اين ميدان چهارده تريليون متر مكعب و هجده ميليارد بشكه ميعانات گازي است. سهم ایران از این میدان يك سوم می باشد که معادل بيش از 8 درصد كل گاز جهان و 50 درصد كل گاز كشور می باشد.

شرکتهای اصلی تولید فولاد و روشهای مورداستفاده

بالغبر 63 درصد از تولید فولاد جهان به روش کورهی بلند و 33 درصد به روش احیاء مستقیم انجام میپذیرد ولی در ایران آمار برعکس است. در شرکت ذوبآهن فولاد از روش کوره بلند یعنی با سوخت ذغال سنگ تولید میشود درحالیکه دیگر مجتمعهای تولید فولاد از روش احیاء مستقیم و با گاز طبیعی کار میکنند. در ایران تنها شرکت ذوبآهن و فولاد زرند (هماکنون در دست اجراست) از روش کوره بلند برای تولید فولاد استفاده میکنند.

پراکندگی کارخانجات فولاد در ایران به شکل زیر است. البته در تصویر بعضی کارخانه های خصوصی قرار نگرفته اند.

با توجه به جدول قابلمشاهده است که تولید فولاد در سال 92 با نرخ 6% به 15.4 میلیون تن رسیده و نزدیک 50% از این مقدار توسط فولاد مبارکه تولیدشده است.

و اما با اطلاعاتی که در جدول زیر آمده برای چند سال دیگر انتظار میرود که نرخ رشد تولید فولاد افرایش یابد بطوریکه در پایان سال 97 میزان تولید به 36 میلیون تن در سال برسد. این رقم با اتمام 7 طرح فولاد استانی ( که طرح فولاد میانه نیز جزو آنهاست) قابلدستیابی است.

در حال حاضر، نزدیک به 80درصد تولید فولاد در ایران به روش احیای مستقیم و عمدتاً توسط شرکتهای فولاد مبارکه، فولاد خوزستان، فولاد خراسان و فولاد هرمزگان تولید میشود. ایمیدرو هماکنون تأسیس 7 طرح فولادی جدید، به روش احیای مستقیم و به ظرفیت 7 میلیون تن فولاد را در دست اقدام دارد.

طبق آمار ایران در حال حاضر رتبه اول تولید آهن اسفنجی که محصول احیای مستقیم است را در دست دارد. علت استفاده گسترده ایران از فرآیند احیای مستقیم به دلیل عدم وجود ذخایر باکیفیت و کافی ذغال سنگ و در مقابل داشتن بزرگترین ذخایر گاز طبیعی است.

با توجه به مطالب این بخش مشخص شد که ایمیدرو به چه نحوی برنامه های صنعت فولاد ایران را پیش می برد. همانطوری كه اشاره شد همزمان با مأموریتهای فوق اجرای هشت طرح فولادی استانی که به شركت ملی فولاد ایران واگذارشده در 7 منطقه محروم كشور در دست اجرا هستند و شامل طرحهای زیر میباشند:

1- طرح فولاد سپیددشت چهارمحال و بختیاری استان چهارمحال و بختیاری

2- طرح فولاد نیریز " استان فارس

3- طرح فولاد شادگان " استان خوزستان

4- طرح فولاد میانه " استان آذربایجان شرقی

5- طرح فولاد قائنات " استان خراسان جنوبی

6- طرح فولاد سبزوار استان خراسان رضوی

7- طرح فولاد بافت " استان كرمان

این طرحها به نام طرحهای هشتگانه استانی معروف بودند ( یكی از طرحهای استانی به نام طرح فولاد بافق در سال 1390 به بخش خصوصی واگذار شد)

سایر مأموریتها و فعالیتهای جاری شركت ملی فولاد ایران :برنامه توسعه صنعت فولاد كشور در سند افق چشمانداز سال 1404 برمبنای افزایش ظرفیت تولید فولاد خام تا مرز 55 میلیون تن است كه در این راستا سه مسئولیت مهم بر عهده شركت ملی فولاد ایران است:

1- تصمیم سازی و سیاستگذاری در صنعت فولاد كشور از طریق بررسی و مطالعات همهجانبه ( طرح تدوین جامع فولاد کشور و بازنگری آن در مقاطع ضروری)

2- مطالعات ایجاد دو طرح عظیم فولادسازی با ظرفیت تولید سالانه 10 میلیون تن فولاد در حاشیه خلیجفارس

3- انجام دیگر فعالیتهای محوله از طرف ایمیدرو بهمنظور مشاركت در جلب سرمایهگذاران خارجی و داخلی در صنعت فولاد كشور

* در این بخش سعی شد خلاصه ای از تاریخچه و چگونگی شکل گیری ساختار مدیریتی صنعت فولاد و توانایی ایران در بخش های مختلف صنعت فولاد بصورت مختصر مرور شود.

** ان شالله در مجالی دیگر در مورد میانه و سهم و جایگاه شهرمان از صنعت فولاد کشور و چالش های فولاد آذربایجان و طرح فولاد میانه سخن خواهیم گفت.

*** امیدوارم مطالب مورد استفاده دوستداران قرار گیرد.